Hoe zorg je ervoor dat je heelhuids een ontslag overleeft? Door vooral niet op de bank te gaan zitten, zeggen de deskundigen in koor. Vat het niet persoonlijk op en houd moed.

Werken wordt met de dag spannender. Voor je het weet lees je in de krant dat jouw werkgever zoveel duizend banen schrapt, dat de orders voor je bedrijf zijn opgedroogd, of dat niemand meer geld overheeft voor het product dat je aanbiedt. Het begon met de werknemers van de Amerikaanse zakenbank Lehman Brothers, afgelopen september. Maandagochtend waren ze nog netjes naar hun werk gegaan.

Dinsdagochtend stonden ze hun spullen in te pakken. Lehman Brothers was omgevallen, de werknemers stonden naar goed Amerikaans gebruik van de ene minuut op de andere op straat. En deze week is de ontslaggolf die minister Donner een paar weken geleden voorzag, over ons land gerold. Duizenden banen weg bij grootmachten als ING, Philips en Corus. Er zullen er meer volgen. Wie is nog veilig?

Niemand dus. Een ontslagronde is blind voor prestaties, achtergrond en persoonlijke problemen. En dan zit je ineens thuis. Op de bank. En probeer je te beseffen wat er is gebeurd.

Stress

Het verlies van inkomen is niet eens het meest acute probleem van werkloos worden. Sterker nog, ontslag krijgen staat meestal garant voor een uitkering, of een (flinke) ontslagvergoeding. Waarom niet lekker even betaald bijkomen en dan iets gaan doen wat je echt leuk vindt? Omdat het zo niet werkt, blijkt. Werklozen trekken aan alle kanten aan het kortste eind. Hun gezondheid is slechter, ze hebben last van stress, een gebrek aan zelfvertrouwen en van apathie, en ze lopen meer risico op een algehele depressie.

‘Als werkloze kom je in een neergaande spiraal terecht’, zegt hoogleraar arbeidpsychologie Roland Blonk van de Universiteit Utrecht. ‘Door ons sociale stelsel hoef je niet direct je huis te verkopen, maar je hebt wel met de ene verlieservaring na de andere te maken. Eerst je baan kwijt, dan het vertrouwen in eigen kunnen, gevolgd door je vermogen om met stress om te gaan. En voor je het weet heb je relatieproblemen, ruzie met de kinderen en raak je geïsoleerd.’

Natuurlijk hoeft dit niet iedereen te overkomen, maar werklozen zijn een kwetsbare groep, waarschuwt Blonk. ‘Uit alle studies blijkt dat het in het begin nog wel meevalt. Toen Corus arbeidstijdverkorting ging invoeren, zag je de werknemers nog vol vertrouwen op het Journaal. Je denkt toch dat het zo’n vaart niet zal lopen.’

Maar zodra de eerste afwijzingen binnenkomen, komen er barstjes in het zelfvertrouwen. ‘Vaak hebben mensen al jaren niet meer gesolliciteerd, ze missen de vaardigheden om aangenomen te worden. Na 3 of 4 maanden storten ze in, en worden ze onzeker. Dat is het begin van somberheid, die kan leiden tot psychische klachten.’

Identiteit

Een mens heeft het nodig om te werken, beaamt hoogleraar arbeidspsychologie Fred Zijlstra van de Universiteit van Maastricht. ‘Werk is onderdeel van je identiteit. Je bént leraar, of politieagent. Vaak zie je dat mensen in privésituaties gedrag vertonen dat ze op hun werk ook vertonen. Dat is ook logisch, we spenderen eenderde van ons leven op de werkvloer.’

Werken garandeert niet alleen een dak boven je hoofd en eten op tafel, het geeft je ook een plek in de maatschappij. Je bent nuttig en je hoort erbij. Dat is volgens Zijlstra heel belangrijk voor een positief zelfbeeld. ‘Het interessante is, dat dit soort dingen pas naar voren komen als je onderzoek gaat doen onder werklozen. Zolang je werk hebt, realiseer je je niet hoe belangrijk het is. Het is net als met je gezondheid, je waardeert het pas als je het kwijt bent.’

Lichtpuntje van de huidige ontslaggolf is wel dat het iedereen kan overkomen. Zijlstra: ‘Ontslagen worden vanwege je prestaties of een reorganisatie, is een miskenning van jouw bijdrage. De meeste pijn zit hem in de wrok die wordt gekoesterd. Een reorganisatie is vast erg nodig, maar dat jij er door van de kaart geveegd wordt, doet pijn. Je bent overbodig gemaakt.’

Domme pech

Wie thuis komt te zitten samen met de rest van de wereld, kan het onmogelijk persoonlijk opvatten, zegt ook Blonk. ‘Het is gewoon domme pech.’ Dat is een troost, maar natuurlijk wel een schrale. Werklozen wacht de moeilijke taak de moed erin te houden. Die nieuwe baan moet er binnen een half jaar komen, want daarna gaat het bergafwaarts met de kansen, en daarmee ook met de geestelijke gesteldheid. Hoe zorg je ervoor dat je heelhuids het bankzitten overleeft?

Door vooral niet op de bank te gaan zitten, zeggen de deskundigen eensgezind. Wie geen reden meer ziet uit zijn bed te komen, zal dat na verloop van tijd steeds minder gaan doen. Langdurig werklozen hebben vaak een compleet ander dagritme, tot op het punt dat het ze niet meer lukt om op een simpele afspraak op tijd te komen. Blonk: ‘Er wordt wel gezegd dat een langdurig werkloze de hele dag kan doen over de krant. Dat is dus nadrukkelijk niet de bedoeling.’

Bezig blijven is het devies voor wie met beide benen in de maatschappij wil blijven staan [zie kader]. Scholing, vrijwilligerswerk, jezelf dwingen de regelmaat van opstaan, eten en slapen vast te houden, en vooral voldoende onder de mensen komen. Als je om half negen ’s ochtends de televisie al aanzet, is dat een opmaat voor totale leegheid.

Rouwproces

Natuurlijk hoef je niet op dag één na het ontslag je eerste sollicitatiebrief te schrijven, zegt Zijlstra. ‘Na ontslag volgt een rouwproces. Dat kan voor de een langer duren dan voor de ander. Er zijn wel wat rode vlaggen die aangeven dat het lang genoeg geduurd heeft: als je moeite hebt in actie te komen, of als je omgeving veranderingen in je humeur bemerkt.’

Accepteren dat je niet meteen een droombaan zult vinden, is het tweede advies. Zeker in deze tijden zullen sollicitanten hun eisenpakket moeten bijstellen [zie kader].

Blonk ziet vooral heil in de kleine dingen. ‘Wees bijvoorbeeld bereid om wat verder te reizen, of neem genoegen met een aantal uren waar je niet op zat te wachten.’ Ook bij- of omscholing is een optie, en een baan die minder verdient of van lager niveau is. Maar als manager bollen gaan pellen is niet nodig, en zelfs ongewenst. Werk ver boven of onder je eigen niveau maakt al gauw ongelukkig of overspannen. Dat wordt volgens de hoogleraren nog te vaak vergeten in het publieke debat.

Zijlstra: ‘Niemand vind het fijn zijn hand op te houden. We moeten niet vanuit de onderbuik handelen met werklozen. Iemand die geen plantsoenen wil schoffelen, is niet meteen lui.’

Volgens Blonk is het sleutelwoord perspectief. ‘Werken moet zinvol zijn. Je kunt best iets compleet anders gaan doen, of een tijdje onder je niveau werken. Als het voor jou maar zinvol is, of er zicht is op verbetering.’

Marie Jahoda (1907-2001)

De Oostenrijkste psychologe Marie Jahoda was de eerste wetenschapper die zich serieus boog over de psychische effecten van werkloosheid. Ze bestudeerde de inwoners van het industriedorpje Marienthal, dat in 1930 bijna alle werkgelegenheid verloor door sluiting van een textielfabriek. Van de gezinnen kwam 76 procent zonder werk te zitten. De onderzoekers leefden een tijd tussen de dorpsbewoners, en brachten de malaise van het dorp nauwgezet in kaart. De studie werd in 1933 gepubliceerd onder de titel De werklozen van Marienthal. Er is inmiddels veel vervolgonderzoek gedaan, maar nog steeds worden de resultaten van de Marienthalstudie als maatgevend gezien.

Jahoda concludeerde dat vijf factoren van belang zijn als het om werk gaat. De eerste en minst verrassende is inkomen. De tweede is regelmaat. Werk creëert een onderscheid tussen week en weekeinde, vrije tijd en de baas zijn tijd. Zo kun je nog eens ergens naar uitkijken.

De derde factor is zingeving. Werk geeft je een zinvolle bezigheid, een onmisbare plek in de maatschappij. En dan zijn er nog sociale contacten en status. Door te werken kom je onder de mensen op een ongedwongen manier. En door zinvol of gerespecteerd werk te verrichten, verkrijg je een bepaalde sociale status. Die status verliezen door ontslag, kan heel pijnlijk zijn. Denk maar aan de meewarige blikken als de enige werkloze van de groep zich op de schoolreünie meldt. Nooit meegemaakt? Juist. Als je werkloos bent ga je dus gewoon niet. 

(Bron: Jorien de Lege, verslaggever bij Hart en Ziel van de Volkskrant.)